Blockchain, IoT ve yapay zekâ rehberi

Kayıtların bloklar hâlinde tutulduğu ve her bloğun bir öncekine kriptografik olarak bağlandığı, ağdaki birçok bilgisayarda ortak saklanan kayıt yapısı. Eski bir kaydı sessizce değiştirmek sonrasındaki tüm blokları bozacağı için fark edilir.

ÖRNEKHerkesin defterin kendi kopyasını tuttuğu bir sınıf düşün: tek bir sayfayı gizlice değiştirirsen diğer kopyalar seni ele verir.

İLGİLİ: Dağıtık defter · Blok · Hash

Aynı kayıt defterinin tek bir merkezde değil, ağdaki birçok katılımcıda ortak tutulması. Blockchain dağıtık defterin en bilinen türüdür; her dağıtık defter blok zinciri biçiminde olmak zorunda değildir.

İLGİLİ: Blockchain · Düğüm

Belirli bir süre içindeki işlemlerin toplandığı paket. Her blok önceki bloğun hash değerini taşıdığı için bloklar bir zincir gibi birbirine bağlanır.

İLGİLİ: Hash · Blockchain

Bilginin gizliliğini, bütünlüğünü ve kaynağının doğruluğunu matematikle koruma bilimi. Hash, şifreleme ve dijital imza blockchain’in temel taşlarıdır.

İLGİLİ: Hash · Dijital imza

Herhangi bir veriden sabit uzunlukta bir “parmak izi” üreten fonksiyon. Veride tek karakter değişse özet tamamen değişir; özetten veriyi geri üretmek pratikte mümkün değildir. Blokları birbirine bağlayan şey hash’tir.

ÖRNEKBir sensör kaydının hash’i zincirde duruyorsa, kayıt sonradan değiştirildiğinde hash artık eşleşmez.

İLGİLİ: Blok · Kriptografi

Ağa bağlı, defterin bir kopyasını tutan ve gelen işlemleri kurallara göre kontrol eden bilgisayar. Ağ ne kadar çok bağımsız düğümden oluşursa, tek bir tarafın defteri kontrol etmesi o kadar zorlaşır.

İLGİLİ: Uzlaşma mekanizması · Dağıtık defter

Ağdaki düğümlerin, deftere hangi bloğun ekleneceği konusunda merkezî bir otorite olmadan anlaştığı kural seti. Proof of Work ve Proof of Stake en bilinen örnekleridir.

ÖRNEKSınıfta bir satırın deftere yazılması için grubun anlaşması gerektiği bir kural gibi.

İLGİLİ: Proof of Work · Proof of Stake · Düğüm

Blok eklemek isteyen düğümün zor bir hesaplama problemini çözerek emek harcadığını kanıtladığı yöntem. Bitcoin bunu kullanır; güvenlik harcanan hesaplama gücüne dayanır ve enerji tüketimi yüksektir.

İLGİLİ: Uzlaşma mekanizması · Proof of Stake

Blok önerme ve doğrulama hakkının, ağda belirli miktarda varlığı kilitleyen katılımcılara verildiği yöntem. Kurallara aykırı davranan doğrulayıcı kilitlediği varlığın bir kısmını kaybedebilir. Ethereum 2022’de bu yönteme geçti.

İLGİLİ: Uzlaşma mekanizması · Proof of Work

Birbiriyle matematiksel olarak eşleşen iki anahtar. Açık anahtar (bir adres gibi) paylaşılır; özel anahtar yalnızca sahibinde kalır ve işlemleri imzalamak için kullanılır. Özel anahtarını kaybeden ya da başkasına veren kişi kontrolü kaybeder.

İLGİLİ: Dijital imza · Cüzdan

Özel anahtarla üretilen ve açık anahtarla doğrulanan imza. Bir mesajın kimden geldiğini ve yolda değişmediğini kanıtlar. Blockchain’de her işlem sahibi tarafından imzalanır; IoT’de cihazın ürettiği veriyi imzalamak kaynağı doğrulamaya yardım eder.

İLGİLİ: Açık ve özel anahtar · Kriptografi

Özel anahtarları saklayan ve ağda işlem imzalamayı sağlayan uygulama ya da cihaz. Varlıklar cüzdanın içinde değil defterdedir; cüzdan onlara erişim yetkisini, yani anahtarı tutar.

İLGİLİ: Açık ve özel anahtar · Token

Blockchain üzerinde çalışan, önceden yazılmış koşullar gerçekleştiğinde kendiliğinden yürüyen program. Yayımlandıktan sonra herkes için aynı şekilde çalışır; güven aracıdan koda taşınır. Hatalı yazılmış bir sözleşme de hatasıyla birlikte çalışır.

ÖRNEKBir otomat gibi: parayı ve seçimi doğru girersen ürünü verir, kimseye “lütfen ver” demen gerekmez.

İLGİLİ: Kahin · Gas · dApp

Blockchain üzerinde bir değeri, hakkı ya da varlığı temsil eden dijital birim. Bir ödül puanı, bir bilet ya da bir sertifika da token olarak ifade edilebilir; her token bir para birimi anlamına gelmez.

İLGİLİ: Cüzdan · Akıllı sözleşme

Ağda bir işlem yapmanın ya da akıllı sözleşme çalıştırmanın, ağı işleten katılımcılara ödenen bedeli. Ethereum’da bu birime gas denir; sözleşme ne kadar çok iş yapıyorsa ücret o kadar artar.

İLGİLİ: Akıllı sözleşme · Düğüm

Kamusal ağlara (Bitcoin, Ethereum) herkes katılabilir ve defteri okuyabilir. İzinli ağlarda katılımcılar önceden belirlenir; kurumların ortak kullandığı sistemlerde tercih edilir. Hyperledger Fabric izinli ağ örneğidir.

İLGİLİ: Düğüm · Uzlaşma mekanizması

Arka ucunun bir bölümü akıllı sözleşmelerde çalışan uygulama. Kullanıcı arayüzü sıradan bir web ya da mobil uygulama olabilir; kritik kurallar ve kayıtlar ise zincir üzerinde yer alır.

İLGİLİ: Akıllı sözleşme · Cüzdan

Sensör ve yazılım taşıyan fiziksel nesnelerin internete ya da bir ağa bağlanıp veri toplaması, paylaşması ve komut alması. Akıllı bir saatten tarladaki bir nem ölçüm istasyonuna kadar geniş bir alanı kapsar.

İLGİLİ: Sensör · Gömülü sistem · Ağ geçidi

Sıcaklık, nem, ışık, hareket, konum gibi fiziksel bir büyüklüğü elektrik sinyaline çeviren bileşen. IoT sisteminde verinin doğduğu yer sensörlerdir; ölçümün kalitesi sensörün kalitesine ve kalibrasyonuna bağlıdır.

İLGİLİ: Mikrodenetleyici · Aktüatör

Bir komutu fiziksel harekete çeviren bileşen: röle, motor, vana, pompa gibi. Sensör ölçer, aktüatör harekete geçer; ikisi birlikte bir otomasyon döngüsü kurar.

ÖRNEKToprak nemi düşünce sulama vanasını açmak.

İLGİLİ: Sensör · Mikrodenetleyici

İşlemci, bellek ve giriş/çıkış pinlerini tek bir çipte toplayan küçük ve düşük güçlü bilgisayar. Arduino ve ESP32 kartları örnek verilebilir; sensör okumak ve veriyi ağa göndermek için sık kullanılır.

İLGİLİ: Gömülü sistem · Sensör

Belirli bir görevi yapmak üzere bir cihazın içine yerleştirilmiş bilgisayar sistemi. Çamaşır makinesinin kontrol kartı, bir otomobildeki motor kontrol ünitesi ya da bir sensör düğümü gömülü sistemdir.

İLGİLİ: Mikrodenetleyici · Nesnelerin İnterneti (IoT)

Sahadaki cihazlarla internet ya da bulut arasında duran, veriyi toplayıp iletime uygun hâle getiren ara katman. Küçük cihazlar doğrudan internete çıkamadığında ya da çıkmaması gerektiğinde kullanılır.

İLGİLİ: MQTT · LoRa / LoRaWAN · Uç bilişim

IoT için tasarlanmış hafif bir yayınla-abone ol (publish/subscribe) mesajlaşma protokolü. Cihazlar bir “konuya” veri yayınlar; ilgilenen uygulamalar o konuya abone olur. Zayıf bağlantılarda ve düşük kaynaklı cihazlarda iyi çalışır.

İLGİLİ: Ağ geçidi · Uç bilişim

Düşük güç tüketimiyle kilometrelerce menzile ulaşan, düşük veri hızlı kablosuz haberleşme tekniği; LoRaWAN bunun ağ protokolüdür. Tarla gibi geniş ve internetin zayıf olduğu alanlara uygundur, büyük dosya taşımak için değildir.

İLGİLİ: Ağ geçidi · Sensör

Verinin tamamını buluta göndermek yerine, kaynağa yakın bir cihazda (uçta) işlemek. Gecikmeyi ve ağ yükünü azaltır, internet kesilse bile temel işlerin sürmesine yardım eder.

ÖRNEKBir sensör düğümünün anlamsız bir ölçümü zincire göndermeden önce kendi başına ayıklaması.

İLGİLİ: Ağ geçidi · Anomali tespiti

Blockchain kendi başına dış dünyayı göremez. Kahin, bir sensör ölçümü ya da bir döviz kuru gibi zincir dışındaki bilgiyi akıllı sözleşmenin okuyabileceği hâle getiren köprüdür. IoT ile blockchain arasındaki bağlantının kritik halkasıdır.

ÖRNEKHava istasyonunun ölçtüğü sıcaklığı sözleşmeye ileten servis.

İLGİLİ: Akıllı sözleşme · Sensör · Veri bütünlüğü

Bir ürünün ya da verinin kaynağından bugünkü durumuna kadar geçtiği adımların sırayla takip edilebilmesi. Gıda ve tarımda “bu ürün nereden geldi, hangi koşullarda tutuldu?” sorusunun cevabıdır.

ÖRNEKBir domatesin hangi parselden geldiğini ve nakliye sırasındaki sıcaklığını görebilmek.

İLGİLİ: Tedarik zinciri · Doğrulanabilirlik

Verinin kaydedildikten sonra değişmediğinin güvencesi. Blockchain bütünlüğü güçlendirir; ancak verinin baştan doğru olduğunu tek başına kanıtlamaz.

İLGİLİ: Hash · Kahin

Bir kaydın gerçekten iddia edilen kaynaktan geldiğinin ve değişmediğinin, üçüncü bir tarafça kontrol edilebilmesi. Blockchain’de kayıtlar herkesin ya da yetkili tarafların inceleyebileceği biçimde tutulur.

İLGİLİ: İzlenebilirlik · Dijital imza

Bir ürünün üreticiden tüketiciye ulaşana kadar geçtiği tüm aşamalar: üretim, depolama, taşıma, satış. Birden çok tarafın ortak bir kayda ihtiyaç duyduğu bu yapı, blockchain için sık incelenen kullanım alanlarından biridir.

İLGİLİ: İzlenebilirlik · Akıllı tarım

Sensörler, otomasyon ve veri analiziyle tarımsal kararları desteklemek: ne zaman sulanacağı, hangi parselde ne olduğu, ürünün hangi koşullarda üretildiği gibi. Agro-Block bu alanda çalışan bir projedir.

İLGİLİ: Sensör · İzlenebilirlik

Bilgisayarın kuralları tek tek yazılmadan, örneklerden verideki örüntüleri öğrenmesi. IoT’de sensör verisinden hava tahmini yapmak ya da arızayı önceden fark etmek için kullanılır.

İLGİLİ: Anomali tespiti · Federe öğrenme

Verideki beklenmedik, normalden sapan değerleri bulma. Bozulan bir sensörün anlamsız ölçümler göndermesi gibi durumları yakalamak için kullanılır; “yanlış veri zincire girmesin” sorusuna yardımcı olabilir.

ÖRNEKSıcaklığın bir dakika içinde 20 °C zıplamasını şüpheli diye işaretlemek.

İLGİLİ: Makine öğrenmesi · Uç bilişim · Veri bütünlüğü

Veriyi merkeze toplamadan, modelin verinin bulunduğu cihazlarda eğitilmesi; yalnızca model güncellemeleri paylaşılır. Gizlilik ve veri aktarım yükü açısından IoT için ilgi çekicidir.

İLGİLİ: Makine öğrenmesi · Uç bilişim